Nghiện là gì?
Người bị nghiện được nhận biết bởi hành động lặp đi lặp lại việc sử dụng một chất kích thích hoặc thực hiện một hành vi nào đó, mặc dù họ biết rõ những hậu quả tiêu cực hoặc có hại do nó gây ra.
Nghiện có thể liên quan đến việc sử dụng các chất như rượu, ma túy hoặc hành vi như cờ bạc, thậm chí cả những hoạt động bình thường và cần thiết như tập thể dục hay ăn uống.
Nghiện có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, các mối quan hệ và chất lượng cuộc sống của bạn. Việc tìm kiếm sự giúp đỡ sớm khi bắt đầu xuất hiện các dấu hiệu nghiện là rất quan trọng.
Nghiện có phải là một căn bệnh không?
Có, nghiện là một căn bệnh mãn tính. Nghiện không phải là do thiếu ý chí hay ra quyết định sai lầm. Khi bị nghiện, hóa học trong não của bạn bị thay đổi.
Các nghiên cứu cho thấy những hành vi gây nghiện có chung các đặc điểm thần kinh sinh học chủ chốt:
Chúng liên quan mạnh mẽ đến các đường dẫn trong não kiểm soát phần thưởng và củng cố hành vi, có sự tham gia của chất dẫn truyền thần kinh dopamine.
Các dấu hiệu và triệu chứng của nghiện
Các dấu hiệu và triệu chứng của nghiện khác nhau ở từng người, nhưng nhìn chung thường bao gồm:
– Không thể ngừng việc sử dụng chất hoặc hành vi đó.
– Thay đổi tâm trạng, khẩu vị và giấc ngủ.
– Tiếp tục dù đã có hậu quả tiêu cực.
– Phủ nhận vấn đề của bản thân.
– Thực hiện hành vi rủi ro.
– Ám ảnh, suy nghĩ thường xuyên về chất hoặc hành vi đó.
– Gặp rắc rối về tài chính.
– Mất hứng thú với những việc từng yêu thích.
– Đặt việc sử dụng chất hoặc hành vi nghiện lên trên gia đình, công việc và trách nhiệm khác.
– Giữ bí mật về hành vi của mình.
– Dùng liều lượng ngày càng lớn hơn và dùng nhiều hơn dự định ban đầu.
– Xuất hiện triệu chứng cai nghiện khi ngừng.
Phân loại nghiện
Có hai nhóm nghiện chính:
– Nghiện chất (Substance addictions / rối loạn sử dụng chất).
– Nghiện hành vi (Non-substance or behavioral addictions).
Rối loạn sử dụng chất là gì?
Rối loạn sử dụng chất (Substance Use Disorder) là một tình trạng phức tạp, bắt nguồn từ việc sử dụng lặp đi lặp lại rượu hoặc các chất khác, mặc dù chúng gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe và cuộc sống.
Nghiện thường xảy ra khi chất đó kích hoạt quá mức trung tâm khen thưởng của não bộ, dẫn đến việc giải phóng bất thường lượng lớn chất dẫn truyền thần kinh dopamine.
Việc tiếp tục sử dụng chất sẽ dần thay đổi chức năng và cấu trúc của não, cuối cùng dẫn đến các triệu chứng thèm muốn, dung nạp (cần liều cao hơn để đạt hiệu quả như trước), và hội chứng cai khi ngừng sử dụng.
➡️ Những chất có thể gây ra rối loạn sử dụng bao gồm: Rượu, thuốc an thần, thuốc ngủ (hypnotics), thuốc giảm lo âu (anxiolytics), chất kích thích (như thuốc lắc hay ma túy), thuốc lá, v.v.
Nghiện không do chất: Nghiện hành vi (Cờ bạc và các hành vi cưỡng chế khác)
Nghiện hành vi có thể xảy ra với bất kỳ hoạt động nào có khả năng kích thích hệ thống khen thưởng của não. Do đặc tính phản hồi nhanh từ các hoạt động này, chúng có thể nhanh chóng biến một sở thích thành hành vi cưỡng chế tìm kiếm khoái cảm, khiến người ta bỏ bê các mục tiêu khác trong cuộc sống và gây ra những hậu quả tiêu cực — từ mất một khoản tiền lớn cho đến đổ vỡ các mối quan hệ quan trọng.
Ví dụ về các hoạt động có thể gây nghiện bao gồm: Cờ bạc, ăn uống, tập thể dục hoặc ăn kiêng quá mức, mua sắm, trộm vặt hoặc hành vi mạo hiểm khác, quan hệ tình dục hoặc xem phim khiêu dâm, … Ngoài ra nghiện hành vi còn có chơi game (rối loạn chơi game trên mạng) và sử dụng Internet (trên điện thoại hoặc máy tính)
Làm thế nào để điều trị nghiện?
Nghiện có thể được điều trị, nhưng không có con đường hồi phục nào giống nhau cho tất cả mọi người. Tái nghiện là điều không hiếm gặp, nên quá trình hồi phục có thể cần thời gian.
Một số phương pháp điều trị phổ biến bao gồm:
Trị liệu tâm lý:
Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) giúp xác định và thay đổi những suy nghĩ, hành vi góp phần gây nghiện.
Các liệu pháp khác có thể được áp dụng gồm: liệu pháp quản lý theo điều kiện (contingency management), trị liệu gia đình và trị liệu nhóm.
Thuốc:
Một số thuốc được dùng để giảm cảm giác thèm và triệu chứng cai nghiện, hoặc điều trị các rối loạn tâm thần đi kèm như lo âu hay trầm cảm.
Nhập viện:
Trong một số trường hợp, người bệnh cần được nhập viện để điều trị các biến chứng nghiêm trọng trong giai đoạn giải độc (detox).
Nhóm hỗ trợ:
Các nhóm hỗ trợ trực tiếp hoặc trực tuyến là nguồn tài nguyên quý giá, giúp người bệnh học các kỹ năng đối phó lành mạnh và nhận được sự động viên trong quá trình hồi phục.
Có thể phòng tránh nghiện không?
Bạn có thể thực hiện một số bước để giảm nguy cơ phát triển chứng nghiện, bao gồm:
▪️ Tránh hoặc hạn chế các chất có khả năng gây nghiện: Hạn chế sử dụng các chất không theo chỉ định y khoa, và luôn tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ khi dùng thuốc. Nếu cảm thấy mình đang lệ thuộc vào thuốc, hãy liên hệ ngay với bác sĩ.
▪️ Biết rõ tiền sử gia đình: Nếu trong gia đình có người mắc rối loạn sử dụng chất hoặc nghiện hành vi, bạn có thể có nguy cơ bị nghiện cao hơn. Hãy trao đổi với bác sĩ để được tư vấn giảm rủi ro.
▪️ Quản lý căng thẳng một cách lành mạnh: Nguy cơ sử dụng chất tăng cao trong giai đoạn căng thẳng hoặc thay đổi lớn trong cuộc sống. Hãy tìm đến các cách đối phó lành mạnh như tập thể dục, thiền, hoặc học một sở thích mới. Nếu bạn gặp khó khăn trong việc kiểm soát căng thẳng, hãy cân nhắc tìm đến sự hỗ trợ từ chuyên gia tư vấn.
🌻 Đừng quên:
Nếu bạn hoặc ai đó bạn quen đang sống chung với nghiện, bạn có thể cảm thấy choáng ngợp và mất kiểm soát — nhưng vẫn còn hy vọng. Nghiện có thể điều trị được.
Với sự hỗ trợ y tế chuyên nghiệp và quyết tâm, hàng triệu người đã vượt qua rối loạn sử dụng chất và nghiện hành vi để sống một cuộc đời hạnh phúc, khỏe mạnh.
Tài liệu tham khảo
Cleveland Clinic, Addiction
Psychology Today, What Is Addiction?
Traci Pedersen, 2021, Substance Use Disorder and Addiction
Elizabeth Hartney, 2022, What Is Addiction?