Tha thứ là gì?
Tha thứ thường được định nghĩa là một quá trình nội tâm, mang tính cá nhân và tự nguyện — buông bỏ những cảm xúc và suy nghĩ tiêu cực như oán giận, cay đắng, tức giận, cũng như nhu cầu trả thù hoặc trừng phạt đối với người mà ta tin rằng đã làm tổn thương mình — kể cả chính bản thân ta.
Khả năng tha thứ là một phần của bản chất con người, được hình thành trong quá trình tiến hóa tự nhiên. Theo khoa học tiến hóa, khả năng này phát triển song song với khuynh hướng muốn trả thù của con người.
Cả tha thứ và trả thù đều là những bản năng xã hội giúp con người thời nguyên thủy giải quyết các vấn đề trong cộng đồng. Mặc dù cả hai đều là những khía cạnh cố hữu của bản chất con người, nhưng chúng có thể được thay đổi — điều đó mang lại hy vọng rằng chúng ta có thể khiến thế giới trở nên vị tha hơn và bớt thù hận hơn.
Tha thứ không phải là gì?
Tha thứ không phải là hành động ân xá, bao dung, bào chữa cho lỗi lầm hay cố gắng quên đi nó. Tha thứ cũng không đồng nghĩa với việc hòa giải, mặc dù hòa giải đôi khi có thể xảy ra trong quá trình tha thứ.
Việc thực thi công lý có thể giải quyết xung đột và cân bằng lại tình huống bằng cách lấy đi quyền trả thù khỏi cá nhân và trao nó cho xã hội. Tuy nhiên, tha thứ thực sự là một quá trình nội tâm và cá nhân, trong khi việc thực thi công lý chỉ là một giải pháp bên ngoài cho một sự kiện bên trong — và thường không thể thỏa mãn được sự phức tạp của quá trình tha thứ.
Ngoài ra, việc chịu đựng, hoặc phủ nhận và kìm nén cảm xúc, chỉ làm tăng thêm căng thẳng và không phải là cách tha thứ hiệu quả.
Lý do con người không tha thứ
Mọi người thường không tha thứ vì:
– Họ cảm thấy tha thứ là bất công;
– Họ thấy tha thứ như là việc thể hiện tình yêu thương với người phạm lỗi, chứ không phải với người bị tổn thương;
– Tha thứ ngăn cản việc trả thù, trong khi cảm xúc muốn trả thù lại là thứ mà nhiều người bám chặt không buông.
Một số người được cho là có tính cách thù hằn khi họ không thể tha thứ trong nhiều tình huống khác nhau và trong suốt thời gian dài. Mặc dù khuynh hướng này có thể hình thành do bẩm sinh hoặc do môi trường nuôi dưỡng, nhưng nó thường được chia thành hai dạng chính:
1. Tính cách ‘thù dai nhớ lâu’ (Grudge-holding disposition)
Những người có tính cách này thường mong muốn người đã làm tổn thương mình phải chịu bất hạnh hoặc đau khổ, và họ thể hiện sự phản kháng thụ động cùng sự miệt thị chát chúa, thay vì đáp trả trực tiếp hay đối đầu.
Họ thường ám ảnh với vai trò “nạn nhân” của mình, và vì vậy phải chịu đựng nhiều cảm xúc tiêu cực như: cay đắng, oán giận, thù ghét, tức giận và sợ hãi.
Cuối cùng, khi cảm xúc này bị bao phủ bởi nỗi buồn tiềm ẩn, người có tính cách thù dai có thể bị trầm cảm — do họ cảm thấy bất lực khi không thể trả thù hay thoát khỏi mối hận.
2. Tính cách trả thù (Vengeful disposition)
Con người thường không sinh ra đã thích trả thù, nhưng những ai có khuynh hướng thù địch và dễ tức giận lại thường biến tính các thù hằn của mình thành động cơ trả thù.
Những người này thường rất nhạy cảm với khái niệm công lý, hoặc mang trong mình vết thương tự ái do cái tôi bị tổn thương.
Sự Tha Thứ và Tâm Lý Học Tích Cực
Trong tâm lý học tích cực, sự tha thứ thường được xem là một đức tính và sức mạnh nội tại mà bất kỳ ai mong muốn có được cảm giác hạnh phúc và an yên hơn đều nên nuôi dưỡng.
Khi phải đối mặt với sự xúc phạm hoặc phản bội từ một người thân thiết, chúng ta rất dễ sinh ra hận thù và mong muốn trả đũa. Tuy nhiên, thật khó để có thể giữ lòng nhân hậu với người đã làm tổn thương mình và thật sự tha thứ cho họ.
9 Lợi Ích của Sự Tha Thứ
Không khó để tưởng tượng rằng việc nuôi dưỡng lòng tha thứ sẽ mang lại lợi ích to lớn cho nhân loại, vì nó là phương thuốc đối trị với xu hướng tự nhiên của con người là trả thù hoặc trốn tránh.
Các nghiên cứu trong tâm lý học tích cực và các lĩnh vực khác cho thấy, sự tha thứ có thể mang lại những tác động tích cực sau đối với sức khỏe tinh thần và hạnh phúc tổng thể:
– Giảm cảm xúc tiêu cực và các triệu chứng trầm cảm
– Khôi phục tư duy tích cực
– Hàn gắn các mối quan hệ
– Giảm lo âu
– Tăng trưởng đời sống tinh thần
– Nâng cao lòng tự trọng
– Nuôi dưỡng cảm giác hy vọng
– Tăng khả năng quản lý xung đột
– Cải thiện khả năng đối phó với căng thẳng và tìm thấy sự nhẹ nhõm
Hãy nhớ: Tha thứ là một sự lựa chọn – dù đôi khi, chúng ta cần mất rất nhiều thời gian mới có thể thật sự đưa ra lựa chọn đó.
Làm Thế Nào Để Tha Thứ Cho Chính Mình?
Tha thứ cho người khác có thể là một trải nghiệm chữa lành, và học cách tha thứ cho chính mình cũng quan trọng không kém.
Là con người, ai cũng mắc sai lầm. Việc nhận diện cảm giác tội lỗi và học hỏi từ những sai lầm ấy giúp ta trưởng thành và phát triển.
Tuy nhiên, đôi khi ngay cả khi bạn đã rút ra bài học, tha thứ cho bản thân vì những lỗi lầm trong quá khứ vẫn là điều không dễ dàng. Chính lúc này, bạn cần chủ động đối diện và xoa dịu cảm xúc ấy.
6 Cách Giúp Bạn Tha Thứ Cho Chính Mình
Nếu bạn đang cảm thấy tội lỗi, hãy nhớ rằng bạn đã làm hết sức có thể với những gì mình có trong hoàn cảnh lúc đó.
Sự hiểu biết của bạn về bản thân và tình huống khi ấy không giống với hiện tại. Thời gian và sự trưởng thành đã mang đến cho bạn một góc nhìn mới, và điều đó có nghĩa là bạn đã học được một bài học quý giá.
Dưới đây là một số gợi ý có thể giúp bạn tha thứ cho chính mình:
1. Chấp nhận cảm giác tội lỗi như một cảm xúc tự nhiên
Con người ai cũng có cảm xúc, và tội lỗi là một trong số đó. Mỗi cảm xúc đều có mục đích riêng, giúp ta hiểu rõ hơn về bản thân.
Hãy cho phép mình cảm nhận cảm xúc ấy – vì đó là dấu hiệu bạn có lòng trắc ẩn và ý thức về tác động của mình lên người khác.
Nếu bạn thấy tội lỗi, hãy để cảm xúc ấy trôi qua một cách tự nhiên, thay vì dằn vặt mãi. Cảm nhận nó là cách giúp bạn xử lý và buông bỏ.
2. Thực hành lòng từ bi với bản thân (Self-compassion)
Lòng từ bi với bản thân là đối xử với chính mình bằng sự quan tâm và dịu dàng, giống như cách bạn đối xử với người mà bạn yêu thương.
Khi bạn trách móc hay không thể tha thứ cho mình, hãy tự hỏi:
“Nếu người bạn thân nhất của tôi ở trong hoàn cảnh này, tôi sẽ nói gì với họ?”
Nhiều khi, chúng ta khắt khe với bản thân hơn bất kỳ ai khác.
Bạn có thể nuôi dưỡng lòng từ bi bằng cách:
– Xem xét và thay đổi những suy nghĩ tiêu cực về bản thân
– Viết nhật ký về cảm xúc, sai lầm và những tình huống khó khăn
– Chăm sóc bản thân bằng những hoạt động giúp bạn thư giãn và hồi phục
– Động viên chính mình khi đang trải qua cảm xúc tiêu cực
– Nhắc nhở bản thân rằng bạn đang làm tốt nhất có thể
3. Để vết thương được lành
Giống như cơ thể bắt đầu tự chữa lành khi bị trầy xước, tâm hồn cũng cần thời gian để hồi phục. Khi bạn không thể tha thứ cho chính mình, điều đó giống như giữ cho vết thương cảm xúc mãi không được khép lại.
Hãy xem xét hành vi đã khiến bạn cảm thấy tội lỗi, nhưng đừng vội đánh giá bản thân là người xấu.
Ví dụ: thay vì nghĩ “Tôi là một người bạn tệ vì đã to tiếng”, hãy thử nghĩ “Tôi đã nói quá lớn và ngắt lời bạn mình nhiều lần.”
Nói cách khác, hãy tập trung vào hành vi và cách thay đổi, thay vì gắn nhãn tiêu cực cho bản thân.
4. Xem xét góc nhìn của người khác
Khi cảm giác tội lỗi quá mạnh, bạn có thể cho rằng người kia cũng đang bị tổn thương hoặc giận bạn như chính bạn nghĩ.
Điều này có thể đúng, nhưng không phải lúc nào cũng vậy.
Hãy nhớ rằng có thể người đó không bị ảnh hưởng như bạn tưởng, và điều này có thể giúp bạn nhẹ lòng hơn.
5. Xin lỗi và tìm cách bù đắp
Một trong những điều khó nhất trong cuộc sống là thành thật xin lỗi người mà bạn đã làm tổn thương.
Việc này thường buộc ta phải đối diện với cảm xúc khó chịu, nên nhiều người chọn tránh né và tự trừng phạt thay vì giải quyết trực tiếp.
Tuy nhiên, nếu bạn chân thành xin lỗi và nỗ lực sửa chữa hậu quả mà hành động hay lời nói của bạn đã làm tổn thương người khác, dù kết quả thế nào, điều đó cũng giúp bạn giải tỏa cảm giác tội lỗi và tiến gần hơn đến sự tha thứ cho bản thân.
6. Chấp nhận trách nhiệm và bước tiếp
Học cách chấp nhận hậu quả từ hành động của chính mình là bước quan trọng để thật sự tha thứ cho bản thân
Để làm được điều đó, bạn có thể:
– Thừa nhận vai trò của mình trong chuyện đã xảy ra, nói ra, chia sẻ hoặc viết lại
– Nhận diện những người liên quan và nếu có cơ hội thích hợp, xin lỗi họ
– Chấp nhận hậu quả, sẵn sàng chịu trách nhiệm
– Rút kinh nghiệm và lên kế hoạch ứng xử khác nếu tình huống tương tự xảy ra trong tương lai
Hãy nhớ:
Lòng từ bi, thời gian, và việc chịu trách nhiệm cho hành động của mình chính là những bước đi quan trọng giúp bạn học cách tha thứ và yêu thương bản thân hơn.
Tài liệu tham khảo
Hope Gillette, 2022, How Do You Forgive Yourself? 6 Steps to Get You Closer
Beata Souders, 2019, What is Forgiveness? (+9 Science-Based Benefits)