Tại sao chúng ta tránh né trách nhiệm?
Nhận trách nhiệm thường khiến ta thấy khó chịu. Nó buộc ta phải thừa nhận rằng mình không hoàn hảo, rằng mình đã mắc sai lầm, và rằng đôi khi chính ta là lý do khiến mọi việc không diễn ra như mong muốn. Vậy, tại sao chúng ta tránh né trách nhiệm?
1. Đổ lỗi cho người khác có vẻ an toàn hơn
Đổ lỗi cho các yếu tố bên ngoài (người khác, hoàn cảnh, thời điểm) giúp ta bảo vệ cái tôi. Nó cho phép ta tránh bị chỉ trích hoặc phải chịu hậu quả gắn liền với trách nhiệm. Nhưng dù đổ lỗi có thể giúp ta cảm thấy an toàn trong thời điểm đó, nó cũng khiến ta ngày càng cảm thấy bất lực. Vì nếu mọi thứ luôn là lỗi của người khác, ta sẽ mãi chờ họ thay đổi thay vì chủ động nắm quyền kiểm soát cuộc đời mình.
2. Ta sợ bị phán xét hoặc thất bại
Thừa nhận trách nhiệm cho hành động của mình đồng nghĩa với việc thừa nhận rằng ta đã thất bại, rằng ta đáng lẽ có thể làm tốt hơn. Điều đó thật khó khăn. Nỗi sợ bị phán xét—từ chính ta hoặc từ người khác—có thể khiến ta né tránh trách nhiệm hoàn toàn. Nhưng sự thật là chẳng ai mong đợi ta hoàn hảo. Mọi người trân trọng sự trưởng thành nhiều hơn những lời biện minh.
3. Đó là một thói quen được học từ trước
Với nhiều người, việc tránh né trách nhiệm bắt đầu từ thời thơ ấu. Nếu thừa nhận lỗi lầm dẫn đến hình phạt khắc nghiệt hoặc sự xấu hổ, ta có thể đã hình thành thói quen chối bỏ để tự bảo vệ. Khi trưởng thành, ta có cơ hội viết lại hành vi này và nhìn nhận trách nhiệm như một công cụ phát triển thay vì một mối đe dọa.
Điều gì xảy ra khi bạn bắt đầu chịu trách nhiệm?
Tin tốt là: khoảnh khắc bạn ngừng đổ lỗi và bắt đầu nhận trách nhiệm, mọi thứ sẽ thay đổi.
1. Bạn giành lại quyền kiểm soát cuộc đời
Khi đổ lỗi cho người khác, ta trao đi sức mạnh của mình. Nhưng khi ta nói: “Tôi có thể thay đổi điều này” thay vì “Chuyện này đang xảy ra với tôi”, ta lấy lại quyền kiểm soát. Trách nhiệm không phải gánh nặng—nó là chìa khóa của tự do.
2. Bạn xây dựng niềm tin và sự tôn trọng
Mọi người ngưỡng mộ những ai dám đứng ra nhận trách nhiệm. Dù trong mối quan hệ hay công việc, việc chịu trách nhiệm củng cố uy tín và làm sâu sắc lòng tin của người khác dành cho bạn. Nó thể hiện bạn đã và đang trưởng thành về mặt cảm xúc và cam kết phát triển bản thân.
3. Bạn học nhanh hơn và tiến bộ nhanh hơn
Mỗi sai lầm đều chứa đựng một bài học—nếu ta sẵn sàng học nó. Càng sớm thừa nhận mình sai ở đâu, ta càng sớm sửa chữa và bước tiếp.
4. Bạn phá vỡ những vòng lặp tiêu cực
Bạn có bao giờ nhận thấy cùng một vấn đề cứ lặp lại ở nhiều khía cạnh khác nhau trong đời? Thường là vì ta chưa chịu trách nhiệm cho vai trò của mình trong đó. Một khi ta làm được, ta mới có thể tạo ra sự thay đổi thực sự và lâu dài.
Liệu pháp tâm lý có thể giúp gì trong việc nhận trách nhiệm?
Việc nhận trách nhiệm không phải lúc nào cũng dễ dàng—nhất là khi những thói quen đổ lỗi và né tránh đã ăn sâu. Đây chính là lúc liệu pháp tâm lý có thể tạo ra sự chuyển hóa. Nghiên cứu cho thấy trị liệu giúp con người:
▪️ Tăng cường tự nhận thức – Chuyên gia tư vấn có thể giúp bạn nhận ra những thói quen vô thức trong việc đổ lỗi và dẫn dắt bạn đến những phương thức tư duy lành mạnh hơn.
▪️ Viết lại câu chuyện tiêu cực – Liệu pháp Nhận thức – Hành vi (CBT) đã được chứng minh là giúp con người định khung lại niềm tin giới hạn và thực hiện hành động mang tính xây dựng hơn.
▪️ Phát triển khả năng hồi phục cảm xúc – Các nghiên cứu cho thấy những người tham gia tư vấn trị liệu xây dựng được cơ chế đối phó mạnh mẽ hơn, từ đó dễ dàng đối diện thử thách thay vì né tránh.
▪️ Cải thiện kỹ năng giao tiếp – Trị liệu dạy cách thể hiện trách nhiệm một cách lành mạnh, không tự chỉ trích, qua đó nâng cao chất lượng mối quan hệ và lòng tự trọng.
Làm thế nào để bắt đầu chịu trách nhiệm nhiều hơn?
Chưa biết bắt đầu từ đâu? Dưới đây là ba cách đơn giản để thực hành ngay hôm nay:
▪️ Dừng lại trước khi phản ứng – Thay vì lập tức biện minh hay đổ lỗi, hãy hít một hơi và tự hỏi: “Mình đóng vai trò gì trong việc này?”
▪️ Điều chỉnh cách nhìn: sai lầm là cơ hội phát triển – Thay vì cảm thấy xấu hổ khi mắc lỗi, hãy đổi góc nhìn: “Mình có thể học được gì từ chuyện này?”
▪️ Nhận trách nhiệm mà không viện cớ – Nếu bạn sai, hãy thẳng thắn: “Tôi đã sai. Đây là điều tôi sẽ làm khác đi lần sau.” Điều này xây dựng niềm tin và sức mạnh cá nhân.
🧡Lời kết: Trách nhiệm = Tự do
Càng dám đứng ra chịu trách nhiệm, ta càng có sức mạnh để tạo nên cuộc đời mà ta thật sự mong muốn. Liệu pháp tâm lý có thể là công cụ mạnh mẽ trên hành trình này, mang đến sự hỗ trợ, chiến lược và hiểu biết để giúp bạn phá bỏ lối tư duy cũ và khai mở toàn bộ tiềm năng của mình.