Phần 1

Chủ nghĩa hoàn hảo (Perfectionism) theo quan điểm Tâm lý học là gì?

Chủ nghĩa hoàn hảo là một đặc điểm phức tạp mà theo các chuyên gia, có thể mang tính “thích ứng (lành mạnh, tích cực, hiệu quả)” hoặc “không thích ứng (không lành mạnh, tiêu cực, rối loạn)”.

Việc đặt ra tiêu chuẩn cao và hướng tới thành công có thể giúp chúng ta đạt được mục tiêu và cải thiện hiệu suất. Tuy nhiên, chủ nghĩa hoàn hảo cũng có thể đẩy chúng ta đến những kỳ vọng không thực tế.

🍁Ví dụ về chủ nghĩa hoàn hảo

▪️ Người theo chủ nghĩa hoàn hảo thường muốn kiểm soát mọi thứ và khó có thể buông bỏ những chi tiết nhỏ nhặt hoặc thứ không quan trọng để tập trung vào cái cần thiết. Họ thường gặp khó khăn khi phân loại công việc nào là “không quan trọng”.

▪️ Cảm giác bắt buộc phải hoàn thành công việc vượt mức mong đợi có thể dẫn đến kỳ vọng trở nên xuất sắc trong mọi việc. Sự kỳ vọng kéo dài này gắn liền với cảm giác lo âu, thiếu tự tin và nỗi nghi ngờ thường trực về hội chứng kẻ mạo danh (imposter syndrome).

▪️ Sự né tránh thất bại có thể ngăn cản người cầu toàn bắt đầu những thói quen tích cực (tình trạng “tê liệt vì phân tích quá mức”) hoặc theo đuổi một mục tiêu nếu họ không chắc chắn 100% về khả năng thành công. Trong trường hợp thiếu sự chắc chắn, họ thà rằng dậm chân tại chỗ vì việc đó “an toàn” hơn là việc hành động mà dẫn đến khả năng thất bại.

Các nhà tâm lý học thường xem chủ nghĩa hoàn hảo dựa trên mô hình hai yếu tố:

1. Sự phấn đấu cầu toàn (Perfectionist strivings):

Đây là sự kết hợp của những tiêu chuẩn cá nhân (cực kỳ) cao mà người cầu toàn đặt ra cho bản thân, bao gồm:

▪️ Cầu toàn tự hướng (Self-oriented perfectionism): đặt ra những tiêu chuẩn phi thực tế, quá cao cho chính mình.

▪️ Cầu toàn hướng đến người khác (Other-oriented perfectionism): đặt kỳ vọng không thể đạt được cho người khác.

▪️ Cầu toàn do xã hội quy định (Socially prescribed perfectionism): tin rằng người khác đặt ra những kỳ vọng không thể đạt được đối với mình.

2. Mối lo ngại cầu toàn (Perfectionist concerns):

Đây là sự kết hợp của những nỗi sợ hãi và lo lắng về việc mắc sai lầm. Chúng khiến người cầu toàn luôn bị ám ảnh bởi những nghi ngờ vô tận về hầu hết mọi thứ — từ hành động của bản thân, kỳ vọng của cha mẹ, sự chỉ trích, cho đến những yêu cầu do xã hội áp đặt.

Phần 2

Các dấu hiệu của chủ nghĩa hoàn hảo

Những dấu hiệu của chủ nghĩa hoàn hảo trong nhiều tình huống, bao gồm:

1. Hiệu suất học tập và nghề nghiệp

Những người cầu toàn trong công việc và học tập thường đặt ra những tiêu chuẩn quá khắt khe cho bản thân và người khác, họ thường dành nhiều thời gian để hoàn thiện công việc một cách hoàn hảo nhất, dẫn đến trì hoãn và thậm chí bỏ lỡ deadline.

Các nhà quản lý cầu toàn có thể tức giận khi nhân viên đi làm muộn, ngay cả khi người đó ở lại làm thêm giờ. Học sinh, sinh viên đặt tiêu chuẩn quá cao cho bản thân có thể cảm thấy buồn bã, chán nản nếu không đứng đầu lớp.

2. Sự ngăn nắp

Việc quá chú trọng sự gọn gàng, sạch sẽ có thể khiến người cầu toàn không còn thời gian cho các hoạt động khác, hoặc không dám bắt đầu việc gì nếu nó có thể gây bừa bộn. Sự tập trung quá mức vào sự ngăn nắp có thể dẫn đến căng thẳng và gây mâu thuẫn trong gia đình cũng như ngoài xã hội.

3. Tổ chức công việc

Tương tự như việc ngăn nắp, nếu đồ đạc bị lộn xộn hoặc không được sắp xếp đúng cách, người cầu toàn có thể cảm thấy lo lắng hoặc có phản ứng giận dữ. Họ có thể dành hàng giờ để lên kế hoạch, lập danh sách, nhưng cuối cùng vẫn không bắt tay vào công việc.

4. Viết lách

Việc gửi email, điền vào biểu mẫu, hoàn thành bài tập, thậm chí viết một tấm thiệp có thể bị trì hoãn do nỗi sợ mắc lỗi, khiến quá trình viết trở nên nặng nề.

5. Tự ti khi giao tiếp

Người cầu toàn có thể quá chú ý đến những gì họ nói và cách họ nói, lo lắng thái quá về việc phát âm sai từ.

6. Ngoại hình

Những người cầu toàn có thể đặt ra các tiêu chuẩn phi thực tế về kiểu tóc, quần áo, cân nặng và hình thể. Họ có thể đi làm muộn vì mất quá nhiều thời gian để chọn một bộ đồ hoàn hảo.

7. Sạch sẽ

Hành vi cầu toàn đôi khi tập trung quá mức vào sự sạch sẽ, sức khỏe và sự an toàn. Những người ám ảnh về vấn đề này có thể lo sợ việc chạm vào đồ vật hoặc ăn thức ăn không do họ tự chuẩn bị, và thường xuyên đến gặp bác sĩ.

Nguyên nhân của Chủ nghĩa Hoàn hảo

Mức độ chủ nghĩa hoàn hảo của chúng ta có thể được hình thành từ sớm trong cuộc đời, thường là để phản ứng lại với sự sửa lỗi, phê bình, khen thưởng và hỗ trợ. Cách những người chăm sóc chúng ta phản ứng với nỗ lực của ta và mức độ khích lệ mà họ đưa ra có thể dẫn đến việc hình thành những tiêu chuẩn cao nhưng thực tế, hoặc ngược lại là nhấn mạnh vào thành tích mà bỏ qua nhu cầu cảm xúc của chúng ta.

🔸Chủ nghĩa hoàn hảo có thể tạo ra những tác động sâu rộng, từ việc học tập, công việc, sở thích cho đến việc duy trì các mối quan hệ.