Tự phá hoại bản thân (Self-Sabotaging) là gi?
Mặc dù có những mục tiêu rõ ràng và ước mơ lớn lao, nhiều người trong chúng ta lại hành xử theo những cách kìm hãm chính mình, chẳng hạn như trì hoãn các công việc quan trọng, từ chối một cơ hội thăng chức vì hội chứng kẻ mạo danh, hoặc né tránh các mối quan hệ vì sợ bị từ chối.
Hành vi tự phá hoại bản thân xảy ra khi những hành động của chúng ta, dù có ý thức hay vô thức, tạo ra rào cản cản trở các mục tiêu dài hạn và sức khỏe của bản thân. Chúng khiến chúng ta bị mắc kẹt.
Nhiều người không hoàn toàn nhận thức được hành vi tự phá hoại khi nó đang diễn ra, hoặc lý do tại sao họ lại làm vậy. Người ngoài nhìn vào, họ có thể rõ ràng nhận ra hành vi tự phá hoại và hệ quả tiêu cực mà nó mang lại, nhưng bản thân chúng ta lại khó nhận ra được và tiếp tục cản trở chính mình do bị chi phối bởi suy nghĩ ăn sâu trong tiềm thức. Những suy nghĩ này thường bắt nguồn từ những nỗi sợ hãi sâu xa, chẳng hạn như sợ thất bại hay sợ thành công, hoặc từ những niềm tin như sự nghi ngờ bản thân hay cảm giác tự ti.
🎗️ Thoạt nhìn, thật có vẻ vô lý khi tiềm thức của chúng ta lại phá hoại những nỗ lực hướng tới một cuộc sống hạnh phúc và viên mãn. Tuy nhiên, mục đích của tiềm thức là bảo vệ chúng ta khỏi những rủi ro được cảm nhận và khỏi những nỗi sợ hãi sâu thẳm, như sợ bị từ chối hay bị sỉ nhục, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với việc làm chậm lại quá trình thực hiện ước mơ.
Việc hiểu được sự thật này chính là chìa khóa để thoát khỏi những khuôn mẫu tự phá hoại bản thân.
7 Dấu hiệu & Nguyên nhân của Tự Phá Hoại Bản Thân
1. Nỗi sợ thất bại
Nỗi sợ thất bại có thể khiến chúng ta tê liệt, dẫn đến việc né tránh những nhiệm vụ quan trọng trong cuộc sống. Nỗi sợ này thường bắt nguồn từ sự lo lắng sâu sắc về cái nhìn của người khác, cuối cùng khiến chúng ta tránh tham gia những hành vi mang tính rủi ro, thiếu chắc chắn dù chính những điều này có thể mang lại cho chúng ta cơ hội để thành công.
2. Tự ti (lòng tự trọng thấp)
Những người có lòng tự trọng thấp thường nghi ngờ năng lực của mình và tin rằng họ không xứng đáng với thành công, từ đó dẫn đến hành vi tự phá hoại như làm việc kém hiệu quả hoặc bỏ bê bản thân. Sự tự ti kéo theo vòng luẩn quẩn của suy nghĩ tiêu cực, càng củng cố hành vi tự phá hoại.
3. Niềm tin cốt lõi tiêu cực
Những niềm tin cốt lõi như “Tôi không đủ giỏi” hoặc “Tôi không xứng đáng được hạnh phúc” có thể vô thức thúc đẩy hành vi tự phá hoại. Những niềm tin này thường bắt nguồn từ trải nghiệm thời thơ ấu và có thể trở thành rào cản để bạn theo đuổi các mục tiêu tích cực.
4. Sợ thành công hoặc hạnh phúc
Thật trớ trêu, nỗi sợ đạt được hạnh phúc, thành công cũng có thể dẫn đến tự phá hoại. Có những người lo lắng về những kỳ vọng hoặc trách nhiệm đi kèm với thành công, khiến họ vô thức kìm hãm nỗ lực của mình để tránh phải đối mặt với áp lực mới.
5. Bốc đồng và kém kiểm soát cảm xúc
Hành vi bốc đồng và khó khăn trong việc điều tiết tâm trạng, cảm xúc và phản ứng thường gắn liền với các hành vi tự phá hoại. Ví dụ như hành động bột phát vì tức giận hoặc đưa ra quyết định vội vàng gây cản trở mục tiêu dài hạn.
6. Chủ nghĩa hoàn hảo
Chủ nghĩa hoàn hảo có thể tạo ra tư duy “tất cả hoặc không gì cả”. Cá nhân có thể cảm thấy họ chỉ có hai lựa chọn, đạt đến những tiêu chuẩn bất khả thi, hoặc là né tránh công việc hoàn toàn. Việc theo đuổi sự hoàn hảo này dễ dẫn đến sự nghi ngờ bản thân kéo dài và hành vi né tránh khi mục tiêu không thể đạt được.
7. Sợ bị phán xét
Lo âu xã hội có thể khiến con người có xu hướng né tránh hành động, đặc biệt là những hành động có khả năng dẫn đến sai lầm trước công chúng. Khi sợ bị phán xét, chúng ta có thể tự phá hoại bằng cách không dám thử, không dám tiến về phía trước để tránh bị bẽ mặt.
7 Kiểu hành vi tự hủy hoại bản thân
Những hành vi tự hủy hoại bản thân thường khó nhận ra. Tuy vậy, chúng âm thầm ảnh hưởng đến các mối quan hệ, sự nghiệp và lòng tự trọng của chúng ta. Việc nhận diện những hành vi này là cần thiết để xây dựng thói quen lành mạnh hơn và thúc đẩy sự phát triển cá nhân.
1. Trì hoãn (Procrastination)
Trì hoãn là một dạng tự phá hoại phổ biến. Đây là khi chúng ta né tránh các nhiệm vụ, thường do sợ vất vả, sợ thất bại hoặc cảm thấy mình không đủ năng lực. Điều này có thể dẫn đến việc bỏ lỡ cơ hội, căng thẳng gia tăng và cảm giác hối tiếc, đặc biệt khi những công việc chưa hoàn thành ngày càng chồng chất.
2. Tự chỉ trích
Tự nói với bản thân những điều tiêu cực hoặc tự chỉ trích làm suy giảm sự tự tin và củng cố sự nghi ngờ bản thân. Những người có tiếng nói phán xét chỉ trích bên trong thường liên tục đặt câu hỏi nghi ngờ về năng lực hoặc giá trị của chính mình, điều này có thể ngăn cản họ theo đuổi cơ hội mới hoặc tự hào về thành tựu của bản thân.
3. Làm vừa lòng người khác
Hành vi làm vừa lòng người khác thường liên quan đến việc đặt nhu cầu của người khác lên trên nhu cầu của bản thân. Bị thúc đẩy bởi nỗi sợ bị bỏ rơi hoặc mong muốn được chấp nhận, những người làm vừa lòng thường ôm đồm quá nhiều trách nhiệm, dẫn đến kiệt sức và oán giận.
4. Bất lực học được
Những người cảm thấy mình bất lực trước hoàn cảnh khó khăn, thường do gặp phải thất bại lặp đi lặp lại hoặc căng thẳng, đang rơi vào trạng thái gọi là “bất lực học được”. Họ buông bỏ mục tiêu và cảm thấy không kiểm soát được hướng đi của mình. Kết quả là họ bỏ lỡ nhiều cơ hội.
5. Hành vi rủi ro
Hành vi rủi ro, thiếu kiểm soát bản thân, chẳng hạn như lạm dụng chất kích thích hoặc tiêu xài hoang phí, thường là cách để thoát khỏi cảm xúc khó chịu hoặc căng thẳng. Tuy những hành vi này có thể mang lại sự giải tỏa tạm thời, nhưng chúng gây hậu quả nghiêm trọng đến sức khỏe tinh thần, thể chất và tài chính.
6. Tự phá hoại mối quan hệ
Tự phá hoại mối quan hệ xảy ra khi chúng ta đẩy người thân ra xa hoặc tạo ra xung đột vì sợ bị từ chối hoặc sợ phải bộc lộ sự tổn thương trong ta. Nhận diện và đối diện với nỗi sợ về sự gần gũi hoặc nỗi sợ bị từ chối có thể giúp ta xây dựng những kết nối bền chặt và ý nghĩa hơn.
7. Tránh chăm sóc bản thân
Bỏ bê việc chăm sóc bản thân, chẳng hạn như: ngừng tập thể dục, không tuân theo chế độ dinh dưỡng hợp lý hoặc thức khuya, ảnh hưởng đến giấc ngủ, có thể làm gia tăng căng thẳng và mất cân bằng cảm xúc. Sự bỏ bê này có thể bắt nguồn từ cảm giác mình không xứng đáng hoặc bạn đang đặt trách nhiệm khác lên trên sức khỏe cá nhân.