Căng thẳng là gì và phản ứng tự nhiên của chúng ta đối với nó?

Chúng ta đều được trang bị một phản ứng căng thẳng giúp đối phó với các mối đe dọa (điều này được gọi là phản ứng “chiến đấu hoặc bỏ chạy”). Phản ứng căng thẳng tự nhiên giúp giữ cho chúng ta an toàn — nhưng nó không nên bị kích hoạt liên tục.

Trong cuộc sống thường ngày, hầu hết chúng ta thường ở trạng thái bình tĩnh. Nhưng khi đối mặt với một tình huống đe dọa, chúng ta bước vào trạng thái báo động về cả sinh học lẫn tâm lý: tim đập nhanh, nhịp thở gấp, máu dồn ra các chi, sự chú ý tập trung vào mối đe dọa và chúng ta hướng tới việc tìm kiếm sự an toàn. Những phản ứng này là hữu ích, bảo vệ và mang tính tự động. Chúng có vai trò che chở chúng ta khỏi tác động của những tình huống nguy hiểm.

Khi mối đe dọa qua đi, chúng ta thường sẽ trở lại trạng thái bình tĩnh. Thời gian để lấy lại sự bình tĩnh phụ thuộc vào mỗi người.

Căng thẳng độc hại (Toxic Stress) là gì?

Căng thẳng độc hại xảy ra khi hệ thống phản ứng căng thẳng trong não và cơ thể bị kích hoạt quá mức hoặc kéo dài.

Đối với trẻ em, căng thẳng độc hại có thể làm gián đoạn sự phát triển lành mạnh của cấu trúc não và các hệ thống cơ thể khác, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh liên quan đến căng thẳng kéo dài khi trẻ đến độ tuổi trưởng thành.

6 Dấu hiệu & Triệu chứng của Căng thẳng Độc hại

Việc nhận biết những dấu hiệu và triệu chứng cốt lõi của căng thẳng độc hại là rất quan trọng để có thể can thiệp kịp thời và hiệu quả. Một số dấu hiệu và triệu chứng phổ biến bao gồm:

▪️ Lo âu dai dẳng: Tình trạng lo lắng và cảnh giác kéo dài, ở mức độ không tương xứng với các mối đe dọa thực tế.

▪️ Rối loạn giấc ngủ: Khó đi vào giấc ngủ, khó duy trì giấc ngủ hoặc giấc ngủ chập chờn, thường do tình trạng kích thích quá mức.

▪️ Suy giảm nhận thức: Gặp các vấn đề về trí nhớ, khả năng tập trung và chức năng điều hành.

▪️ Vấn đề sức khỏe thể chất: Nguy cơ gia tăng mắc bệnh tim mạch, hội chứng chuyển hóa và rối loạn miễn dịch

▪️ Rối loạn điều hòa cảm xúc: Nhạy cảm quá mức với các yếu tố gây kích thích cảm xúc, thường xuyên thay đổi tâm trạng và khó kiểm soát cảm xúc tiêu cực.

▪️ Thay đổi hành vi: Tăng sự cáu gắt, hung hăng hoặc thu mình khỏi các mối quan hệ xã hội, từ đó ảnh hưởng đến các mối quan hệ cá nhân và nghề nghiệp.

Phần 2

Tác động của căng thẳng độc hại đối với người lớn: 3 ví dụ thực tế

Ở người lớn, căng thẳng độc hại có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, ảnh hưởng đến cả thể chất và tinh thần. Việc tiếp xúc kéo dài với các yếu tố gây căng thẳng mà không có cơ chế đối phó lành mạnh hoặc hỗ trợ thích hợp có thể dẫn đến những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.

1. Căng thẳng độc hại trong công việc

Căng thẳng kéo dài tại nơi làm việc do yêu cầu công việc cao, thiếu quyền kiểm soát và thiếu hỗ trợ có thể dẫn đến kiệt sức, giảm hiệu suất làm việc và các vấn đề sức khỏe như huyết áp cao.

🔸Ví dụ:

Lan Anh luôn là một nhân viên nhiệt tình và tận tâm với công việc. Cô tự hào về sự tỉ mỉ và khả năng quản lý nhiều dự án cùng lúc. Tuy nhiên, trong năm qua, công ty bắt đầu tiếp nhận nhiều khách hàng lớn, và áp lực phải đạt được kết quả xuất sắc tăng lên đáng kể.

Ban đầu, Lan Anh cảm thấy hào hứng với những thử thách mới. Cô tin rằng khối lượng công việc tăng lên sẽ là bước đệm cho sự thăng tiến mà cô đã mong đợi từ lâu. Nhưng khi thời gian trôi qua, các deadline liên tục, các cuộc họp kéo dài và yêu cầu luôn phải sẵn sàng 24/7 bắt đầu khiến cô kiệt quệ.

Lan Anh làm việc đến khuya, thường mang việc về nhà và kiểm tra email ngay cả trong thời gian cá nhân ít ỏi của mình. Cô ngừng đến lớp tập yoga hàng tuần và hiếm khi gặp bạn bè. Nỗi lo về công việc còn đang dang dở và các buổi thuyết trình sắp tới khiến chất lượng giấc ngủ của cô ngày một kém.

Các tác động thể chất của căng thẳng kéo dài bắt đầu xuất hiện. Lan Anh thường xuyên bị đau đầu, đau lưng và cảm thấy kiệt sức kéo dài. Cô cũng nhận thấy mình hay bị ốm hơn, với các bệnh vặt kéo dài lâu hơn bình thường. Dù cố gắng duy trì chế độ ăn lành mạnh, cô vẫn tăng cân – hậu quả của việc ăn uống theo cảm xúc do căng thẳng và thiếu vận động.

Về mặt cảm xúc, Lan Anh trở nên dễ cáu gắt. Cô nổi giận với đồng nghiệp vì những chuyện nhỏ nhặt và cảm thấy ngày càng mệt mỏi. Niềm đam mê công việc trước đây dần biến mất, và những nhiệm vụ từng khiến cô hào hứng giờ trở thành gánh nặng. Cô bắt đầu nghi ngờ khả năng của bản thân và luôn cảm thấy mình sẽ thất bại.

2. Căng thẳng độc hại trong mối quan hệ

Căng thẳng do mâu thuẫn kéo dài trong mối quan hệ hoặc do ở trong một mối quan hệ thiếu sự hỗ trợ thấu hiểu lẫn nhau có thể dẫn đến các vấn đề sức khỏe tâm thần như lo âu và trầm cảm.

🔸Ví dụ:

Vinh và Mai đã bên nhau năm năm, nhưng trong năm vừa qua, áp lực từ công việc và gia đình ngày càng gia tăng, khiến mối quan hệ của họ trở nên căng thẳng. Mai dần trở nên xa cách, và những cuộc cãi vã thường xuyên khiến Vinh cảm thấy thất vọng và bất lực. Vinh nhận thấy Mai thường hay lo lắng và ít chia sẻ với anh hơn.

Anh cố gắng bỏ qua, cho rằng đó là do công việc bận rộn của cô. Nhưng theo thời gian, khoảng cách giữa họ ngày càng lớn. Họ cãi nhau thường xuyên hơn, thường chỉ vì những chuyện nhỏ nhặt nhưng lại leo thang thành tranh cãi lớn. Vinh cảm thấy ngày càng bất lực trong việc hàn gắn mối quan hệ.

Căng thẳng từ mối quan hệ ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần của Vinh, khiến anh khó tập trung vào công việc. Anh chán ăn, mất ngủ và thường xuyên lo âu. Về mặt thể chất, anh bị đau đầu do căng thẳng, đau cơ và mệt mỏi triền miên. Vinh dần xa lánh bạn bè và cảm thấy cô đơn hơn bao giờ hết.

3. Căng thẳng độc hại về tài chính

Khó khăn tài chính kéo dài có thể dẫn đến trạng thái lo lắng và bất an liên tục, ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất như huyết áp cao và sức khỏe tinh thần như trầm cảm.

🔸Ví dụ

Linh vốn luôn cẩn thận trong việc quản lý tài chính, nhưng một loạt sự kiện bất ngờ đã khiến cuộc sống ổn định của cô đảo lộn. Đầu tiên, cô mất việc do công ty cắt giảm nhân sự. Sau đó, xe của cô hỏng nặng và cần sửa chữa tốn kém. Với các hóa đơn chồng chất và không có nguồn thu nhập ổn định, Linh rơi vào tình trạng căng thẳng tài chính nghiêm trọng.

Ban đầu, Linh cố giữ thái độ lạc quan, tin rằng sẽ sớm tìm được việc mới. Nhưng theo thời gian, tiền tiết kiệm cạn dần và áp lực ngày càng tăng. Sự lo lắng thường trực về tiền bạc ảnh hưởng nặng nề đến tinh thần của cô. Linh khó tập trung trong các buổi phỏng vấn xin việc vì tâm trí luôn bị chi phối bởi các hóa đơn chưa thanh toán và khoản nợ ngày một lớn.

Giấc ngủ của Linh trở nên rối loạn. Cô thường nằm thao thức suốt đêm, nhìn trần nhà và tính toán xem mình còn trụ được bao lâu với số tiền còn lại. Thiếu ngủ khiến cô kiệt sức vào ban ngày, phải dùng cà phê để giữ tỉnh táo. Tâm trạng cô thất thường – dễ cáu gắt với bạn bè và người thân, thậm chí nổi giận vì những chuyện nhỏ nhặt.

Về thể chất, căng thẳng biểu hiện qua nhiều vấn đề. Linh thường xuyên bị đau đầu và gặp rối loạn tiêu hóa. Chế độ ăn từng lành mạnh của cô trở nên tồi tệ khi phải chuyển sang thực phẩm rẻ tiền, ăn liền để tiết kiệm. Chế độ dinh dưỡng kém khiến cô mệt mỏi và sức khỏe suy giảm rõ rệt.

🔸Ba ví dụ trên cho thấy căng thẳng trong các lĩnh vực khác nhau của cuộc sống có thể ảnh hưởng tiêu cực đến chúng ta như thế nào, và làm rõ cách mà căng thẳng độc hại tác động đến cơ thể cũng như tinh thần của con người.